ผู้แต่ง จุดประสงค์ และคำประพันธ์
บทกวีนิพนธ์สองส่วนที่เกิดจากความสัมพันธ์ระหว่างพระมหากษัตริย์กับข้าราชบริพาร
ผู้ประพันธ์
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์บทแรก
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระนิพนธ์ตอบเพื่อถวายกำลังพระราชหฤทัย
ที่มาและความหมายของชื่อ
เดิมบทประพันธ์ทั้งสองไม่มีชื่อ เพราะมิได้ตั้งพระทัยเผยแพร่ทั่วไป ต่อมาคณะกรรมการจัดทำหนังสือเรียน พ.ศ. 2533 ตั้งชื่อว่า “ขัตติยพันธกรณี” หมายถึงเหตุอันเป็นข้อผูกพันของพระมหากษัตริย์
จุดประสงค์การแต่ง
บทพระราชนิพนธ์ทรงแต่งเพื่ออำลาเจ้านายและพระประยูรญาติเป็นการส่วนพระองค์ ส่วนบทพระนิพนธ์ตอบแต่งเพื่อถวายกำลังพระราชหฤทัยและกระตุ้นให้ทรงกลับมามีกำลังในการรักษาพระองค์และแก้ไขปัญหาบ้านเมือง
ลักษณะคำประพันธ์
บทพระราชนิพนธ์
ใช้โคลงสี่สุภาพและอินทรวิเชียรฉันท์
บทพระนิพนธ์ตอบ
ใช้อินทรวิเชียรฉันท์ จำนวน 26 บท
ข้อสังเกตจากไฟล์ต้นฉบับ: อินทรวิเชียรฉันท์ในเรื่องนี้ไม่ได้เคร่งครัดครุ–ลหุตามตำแหน่งทั้งหมด แต่ใช้จังหวะหนักเบาตามธรรมชาติของภาษาไทย